“Hiệp định Paris là văn bản pháp lý quốc tế đầu tiên, trong đó Mỹ buộc phải cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất của dân tộc, buộc Mỹ phải cam kết rút quân và không can thiệp trở lại, tuy nhiên, vẫn giữ nguyên lực lượng chính trị và vũ trang của ta ở miền Nam, tạo cục diện chính trị và chiến trường thuận lợi để đi tới thắng lợi cuối cùng, non sông thu về một mối”.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh đánh giá như vậy tại hội thảo và tọa đàm “35 năm ngày ký Hiệp định Paris về VN: Ngoại giao VN từ lịch sử đến hiện tại” do Học viện Quan hệ Quốc tế tổ chức ngày 25-1, tại Hà Nội.

Các chứng nhân lịch sử chụp ảnh kỷ niệm tại hội thảo - tọa đàm về 35 năm ngày ký Hiệp định Paris. Ảnh: TTXVN.

Tự tin vào thắng lợi

Một trong những thành công ngoại giao của ta trong quá trình đàm phán là dùng đàm phán để tác động vào nội bộ Mỹ và nội tình miền Nam VN. Trong tham luận của mình, ông Nguyễn Khắc Huỳnh, nguyên Đại sứ, nguyên phó phát ngôn đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhấn mạnh: “Cuộc đàm phán Paris là cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai nền ngoại giao: Ngoại giao trên thế mạnh của Mỹ với những nhà ngoại giao sắc sảo, chuyên nghiệp, mưu mẹo và ngoại giao nhân văn của VN”.

“Ngoại giao VN còn non trẻ, khi hình thành từ 1945 hoàn toàn không có kế thừa, ở Việt Bắc chỉ hai bàn tay trắng, ở rừng về chưa kịp xây dựng thì đã đi vào chống Mỹ, tài chính, phương tiện eo hẹp, khả năng nghiên cứu và hiểu biết quốc tế còn rất hạn chế”- ông Huỳnh nêu rõ. Vậy mà nền ngoại giao nhân văn đó đã biết cách xoay chuyển tình thế, “dĩ bất biến, ứng vạn biến” để đi đến thành công cuối cùng. Tuy thời gian kéo dài từ 1968 đến 1973, hai đoàn đại biểu của ta đã có những cuộc đấu trí căng thẳng, nhưng do biết kết hợp nhiều hình thức, diễn đàn khác nhau trong cuộc đối chọi quyết liệt, ăn miếng trả miếng.

Tại cuộc họp ngày 8-1-1973, ông Lê Đức Thọ phê phán Mỹ khá nặng lời suốt một giờ đồng hồ mà đoàn Mỹ phải ngồi chịu trận. Bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó Chủ tịch nước, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng Đoàn đàm phán Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam VN, nhớ lại: “Có lúc chúng tôi cũng cảm thấy chán nản, vì các cuộc đấu trí mà không ai hiểu ai như kiểu đối thoại giữa người điếc. Nhưng chưa bao giờ chúng tôi bi quan là mình sẽ thua mà chỉ không xác định được thời điểm thắng lợi mà thôi”.

Là người trực tiếp tham gia quá trình đàm phán kéo dài suốt 4 năm 9 tháng, bà Nguyễn Thị Bình khẳng định: “Đối ngoại nhân dân và ngoại giao Nhà nước đóng vai trò vô cùng quan trọng. Ngoại giao Nhà nước có chiến lược và đối ngoại nhân dân là vũ khí khá sắc bén để tranh thủ sự ủng hộ của thế giới khiến Chính phủ Mỹ cũng phải xem xét lại các chính sách của họ”.

“Sao ông hay mắng tôi thế”?

Ông Nguyễn Đình Phương, nay đã 85, tuổi xúc động ôn lại thời ông là phiên dịch chính cho đoàn đàm phán của ta. Có hôm đàm phán kéo dài đến 14 giờ vì phải cân nhắc từng chữ một, rất gay go, căng thẳng. Ông kể: “Có lần Mỹ đòi, nếu Mỹ chấm dứt ném bom Bắc VN thì VN Cộng hòa phải được tham dự đàm phán. Thành viên trong đoàn đàm phán Mỹ Hariman bảo: Các ông lại muốn bom rơi trên đầu nhân dân VN à, thì ông Xuân Thủy đáp ngay: Đã đánh nhau mười mấy năm rồi, biết nhau quá rồi thì câu dọa của ông cũng không ăn thua gì đâu. Hariman phải rút lại câu đã nói.

Quá trình đàm phán luôn theo trình tự, một hôm ở đoàn VN thì hôm sau ở đoàn Mỹ, đàm phán bên nào thì bên đó lo cơm nước. Khi đến đoàn VN nấu món ăn, đoàn Mỹ ăn xong nức nở khen hương vị các món ăn của VN, đặc biệt là món nem rán.

Ông Phương nhớ lại giây phút ký xong Hiệp định Paris, Trưởng Đoàn đàm phán Mỹ Henry Kissinger đưa chiếc bút vừa ký cho ông Lê Đức Thọ và nói “tôi tặng ông”. Ông Thọ cũng đưa tặng lại bút và nói trao đổi bút là một việc nhưng tôn trọng hiệp định đã được ký mới là quan trọng, hy vọng phía Mỹ sẽ thực thi hiệp định này. Sau đó Kissinger có nói với ông Lê Đức Thọ rằng sao trong khi đàm phán, ông hay mắng tôi thế? Khi họp Trung ương, ông có hay mắng các ông cùng dự hội nghị không?”. Ông Thọ đáp: “Nhưng các ông ấy có hay không giữ lời đâu!” khiến Kissinger đuối lý không nói được câu nào.

Những bài học vô giá

Hiệp định Paris là “đêm trước” của cuộc tổng tiến công đại thắng mùa xuân năm 1975 mang lại hòa bình cho nhân dân ta. Đây là cuộc đàm phán lâu dài nhất, khó khăn phức tạp nhất và thắng lợi vẻ vang nhất trong lịch sử ngoại giao của nước nhà, mốc son nổi bật trên con đường thắng lợi của thời đại Hồ Chí Minh.

Thứ trưởng Phạm Bình Minh cho rằng những bài học rút ra từ sự kiện này vẫn còn nguyên giá trị trong sự nghiệp cách mạng của VN hiện nay. “Hiệp định Paris đã để lại cho chúng ta những bài học vô giá về giữ vững độc lập, tự chủ trong xử lý các vấn đề đối ngoại, bài học về tạo thời cơ và tận dụng thời cơ... và bao trùm lên tất cả là bài học về sự lãnh đạo sáng suốt, bản lĩnh vững vàng của Đảng ta, vận dụng đúng đắn tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong các vấn đề có liên quan”- ông Phạm Bình Minh nhấn mạnh.