Sự kiện này cũng cho thấy con đường đàm phán để đạt được Bộ quy tắc ứng xử của các bên ở biển Đông (COC) sắp tới đây giữa ASEAN và Trung Quốc sẽ chẳng dễ dàng. Pháp Luật TP.HCM đã có cuộc trao đổi với hai chuyên gia nghiên cứu biển Đông - TS Lê Vĩnh Trương và TS Lê Minh Phiếu - xoay quanh các vấn đề trên.

TS Lê Vĩnh Trương nhận định: Chiến thuật vừa lấn biển, vừa viện trợ, vừa đe dọa của Trung Quốc bước đầu có hiệu quả nhưng không phải vai trò của luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS) sẽ mất đi. Sự kiện Campuchia 2012 này ở khía cạnh nào đó lại có tác dụng thúc đẩy, làm gia tăng những nỗ lực ngoại giao tiếp theo trong tương lai ở trong và ngoài ASEAN để tìm kiếm gói giải pháp hiệu quả hơn.

ASEAN cần phải thay đổi cơ chế làm việc

. Phóng viên: Qua sự kiện AMM-45 tổ chức tại Campuchia không đạt được tuyên bố chung, chúng ta có thể nhìn thấy những vấn đề gì đối với việc giải quyết các vấn đề nặng ký trong khu vực của ASEAN?

+ TS Lê Vĩnh Trương: Một tổ chức đa quốc gia dĩ nhiên sẽ có nhiều quan điểm khác biệt cho một vấn đề. Trong trường hợp này, sự bất quyết (không thống nhất) của ASEAN đối với vấn đề biển Đông thể hiện quyền lợi của các nước không có tranh chấp biển Đông khác với các nước có tranh chấp biển Đông. Và việc Hội nghị AMM-45 không ra được tuyên bố chung (dưới tác động của Trung Quốc) là điều đáng tiếc cho một giải pháp hòa bình ở khu vực mà cả khối có thể sẽ phải gánh chịu hậu quả chứ không riêng các nước có tranh chấp.

Tuy nhiên, sự kiện trên cũng có mặt tích cực. Nó làm cho dư luận thế giới thấy rằng việc Việt Nam và các nước liên quan muốn dựa vào luật pháp quốc tế (như UNCLOS, DOC, COC) để giải quyết các tranh chấp trên biển Đông (mà Tuyên bố chung ASEAN 2012 là tiền đề) là không hề đơn giản. Mặt khác, ngay cả bản thân sự can thiệp của Trung Quốc cũng cho thấy dù họ có nhiều hành động bất chấp luật pháp quốc tế nhưng không phải họ không e ngại trước những khả năng đạt đến đồng thuận theo hướng ứng xử này (cho nên mới kiếm cách phá hỏng).

Giải quyết tranh chấp chủ quyền giữa các bên trên biển Đông hiện nay là vấn đề nổi cộm trong khu vực mà ASEAN cần thể hiện rõ vai trò của mình trong mối quan hệ với Trung Quốc. Trong ảnh: Thuyền của ngư dân Việt Nam đang đánh bắt cá ở ngư trường Trường Sa - quần đảo thuộc chủ quyền không thể tranh cãi của Việt Nam. Ảnh: M.CƯỜNG

Tiếp theo, sự kiện này là một sự cảnh tỉnh để khi sử dụng một diễn đàn hay đồng minh nào đó, chúng ta cần thấy rằng: Lợi ích nhóm (ở đây là lợi ích quốc gia và có thể là tư duy nhiệm kỳ ngắn hạn của một số nước trong khối) sẽ không hẳn đồng hành mà có thể đi ngược lại quyền lợi (chính đáng) của Việt Nam. Từ đó sự tự chủ được đẩy theo hướng gia tăng chủ nghĩa thực tế (realism) và tránh lệ thuộc hoàn toàn vào đồng minh.

+ TS Lê Minh Phiếu: Sự kiện này là một minh chứng để thấy rằng ASEAN cần phải thay đổi những truyền thống quá cũ và thiếu hiệu quả của mình để có đủ khả năng giải quyết những thách thức lớn mà khu vực Đông Nam Á đang đối mặt. Cụ thể, các nước ASEAN cần nhìn nhận lại cơ chế hợp tác và cơ chế thông qua quyết định, mà cụ thể là cơ chế consensus (cơ chế đồng thuận - một vấn đề chỉ được thông qua nếu như không có bất kỳ quốc gia nào của ASEAN phản đối), để có thể đưa ASEAN thoát khỏi tình trạng chỉ là một “talk shop” (chủ yếu là nơi để nói chứ ít đạt hiệu quả về mặt hành động - PV).

. Việc hướng tới ký kết COC giữa ASEAN và Trung Quốc sẽ là một bước tiến quan trọng trong giải quyết tranh chấp biển Đông. Tuy nhiên, qua sự kiện trên cho thấy Trung Quốc đang phân rẽ ASEAN và thể hiện rõ ý đồ muốn tổ chức này chỉ đóng vai trò trung gian để Trung Quốc đàm phán song phương với các nước có liên quan. Nếu như thế thì những bất lợi và khó khăn nào sẽ xảy ra trong quá trình đàm phán để tiến tới ký kết COC?

+ TS Lê Minh Phiếu: Như đã nói ở trên, ASEAN hoạt động theo nguyên tắc consensus. Cho nên nếu như ASEAN chia rẽ mà cụ thể trong trường hợp này là Campuchia có tiếng nói đi ngược lại lợi ích của các nước khác trong ASEAN thì việc đạt được một COC có tính ràng buộc cao và toàn diện sẽ là rất khó.

Tìm kiếm các liên kết lớn hơn

. Vậy trong tình hình hiện nay, để tạo ra tương quan cần thiết nhằm giải quyết vấn đề tranh chấp trên biển Đông một cách phù hợp và công bằng thì ASEAN phải thật sự là một khối?

+ TS Lê Vĩnh Trương: Bản thân vấn đề biển Đông đã là vấn đề đa phương. Những nỗ lực của các bên tranh chấp và cả các nước có lợi ích hàng hải tại biển Đông đã chứng tỏ vấn đề ngày càng cần những giải pháp đa phương. Sự vận động, dọa nạt, thậm chí mua chuộc của Trung Quốc chỉ có thể xảy ra ngắn hạn chứ không thể phi đa phương hóa một vấn đề đa phương. Một tuyên bố chung không thành có thể sẽ khiến các nước có tranh chấp biển Đông nỗ lực mạnh mẽ hơn tìm các liên kết khác ngoài ASEAN, thực tế hơn, song song với bàn họp ASEAN.

+ TS Lê Minh Phiếu: Vì nguyên tắc hoạt động của ASEAN như đã nói ở trên, cho nên sự đoàn kết của ASEAN là cực kỳ quan trọng trong việc giải quyết tất cả vấn đề của ASEAN, trong đó có vấn đề biển Đông hay COC. Hoặc ASEAN cần phải thay đổi cơ chế hoạt động hiện nay.

. trong bối cảnh này, Việt Nam cần phải hành xử như thế nào trong mối quan hệ với ASEAN và các nước liên quan để có thể tạo ra những thuận lợi cần thiết trong đàm phán COC sắp tới đây cũng như giải quyết các động thái leo thang của Trung Quốc trong tranh chấp biển Đông thời gian gần đây?

+ TS Lê Vĩnh Trương: Cách thức tuân thủ UNCLOS, kiên trì DOC và ủng hộ ký kết COC của Việt Nam và ASEAN hiện nay đã ghi điểm trước thế giới về thi hành và thượng tôn pháp luật. Cách thức này cần được theo đuổi bền bỉ. Sự chưa ra đời của COC không có nghĩa là các nước đồng ý với cách giải quyết của Trung Quốc. Chính sự giằng co này khiến Trung Quốc và các nước cản trở COC trả giá bằng uy tín. Ngoài ra, như đã nói, trong tình hình như vậy, các nước ASEAN có tranh chấp biển Đông sẽ thiên về củng cố thực lực bằng các liên kết khác.

+ TS Lê Minh Phiếu: Trước mắt, Việt Nam cần tiến hành vận động ngoại giao để Campuchia hành động vì ASEAN, chứ không phải vì một nước không phải là thành viên. Nếu Campuchia không chấp nhận, cần đưa COC ra Thượng đỉnh Đông Á để đàm phán. Về lâu dài, các nước cần ASEAN phải từ bỏ nguyên tắc consensus trong việc ra các quyết định của mình. Cơ chế hiện tại tạo điều kiện cho các nước cơ hội biến ASEAN thành nơi để “kiếm lợi riêng cho mình” vì họ có thể khai thác nguyên tắc này để nhận lấy những lợi ích của Trung Quốc, ngăn chặn các quyết định có lợi cho ASEAN nhưng bất lợi cho Trung Quốc

. Trân trọng cảm ơn.

MINH CƯỜNG thực hiện