Các lão nông tri điền ở thôn Phú Thọ, xã An Thủy (Lệ Thủy, Quảng Bình) cũng không biết rõ rừng lộc vừng (còn gọi cây mưng) của làng mình có từ đời nào. Họ chỉ biết rằng ngay từ thời còn bé, rừng lộc vừng đã đứng vững chãi, che chắn mưa bão cho làng. Đến mùa hoa nở, từng chùm lộc vừng buông tỏa đỏ thắm, hương thơm phảng phất khắp đường làng ngõ xóm. Chính vì vậy, người dân nơi đây canh giữ rừng lộc vừng nghiêm ngặt như canh giữ báu vật của làng.
Mỗi người dân là một kiểm lâm viên
Những năm gần đây, bỗng dưng cây lộc vừng lên ngôi, nhà nhà chơi lộc vừng, người người săn lùng tìm lộc vừng. Không hiếm gốc lộc vừng cổ thụ được giới chơi cây cảnh trả giá tiền tỉ. Và trong cơn lốc khát lộc vừng đó, người dân thôn Phú Thọ bỗng đâm lo. “Mấy năm gần đây, khu rừng lộc vừng cổ thụ của làng luôn bị những người chơi cây cảnh và tay chân thương lái dòm ngó. Mọi người trong làng từ già đến trẻ đều cảnh giác cao độ” - ông Dương Lập, 72 tuổi, người thôn Phú Thọ, nói.
Tuy vậy, cuộc chiến giữ rừng không hề đơn giản. Ông Lập kể nhiều năm trước, trong một đêm mưa gió, ông bỗng nghe tiếng máy cưa nổ từng hồi nhỏ, sau đó có tiếng cây cối đổ ngã. Nghi có chuyện chẳng lành, ông cùng em trai bật dậy chạy đến nơi xem. Một cảnh tượng diễn ra trước mắt: Trong bóng tối màn mưa, năm thanh niên đang chất cây lộc vừng bị cưa phạt ngang gốc lên xe tải. “Ăn trộm mưng, bỏ lại mau!” - ông Lập hét lên và rọi thẳng đèn pin vào bọn trộm. Nhưng đã muộn, bọn trộm đã rồ xe chạy mất.
Một góc rừng lộc vừng cổ thụ của thôn Phú Thọ ở Quảng Bình. Ảnh: THANH TUẤN
Sáng hôm sau, mọi người trong làng kéo đến tụ tập đông trước khu vực cây lộc vừng bị đốn hạ. Ai cũng hoang mang lo lắng, lòng xót xa khi tận mắt thấy cây to bị cưa chặt tứa nhựa. “Đó là tiền lệ xấu chưa hề xảy ra với làng này” - Trưởng thôn Phú Thọ Lê Văn Tiến nói.
Phải làm gì để bảo vệ khu rừng quý giá của làng? Các cao niên ngồi lại bàn, cuối cùng thống nhất lập ra đội bảo vệ rừng, chia thành nhiều nhóm, thay phiên nhau canh gác. Đêm nào, bất kể mưa gió, lụt lội, đội cũng phải đi tuần quanh làng xem có kẻ lạ đột nhập vào rừng hay không. Ông Lê Văn Tiến cho hay: “Đội này làm việc trên tinh thần tự nguyện chứ không hề có ai trả lương. Tất cả đều xem việc bảo vệ rừng là trách nhiệm và nghĩa vụ với làng”.
Ông Châu Văn Sơn, một thành viên của đội, cho biết sau đó bọn trộm còn quay lại Phú Thọ nhiều lần, chúng lang thang dọc đường, giả dạng khách lạ đến tham quan rừng lộc vừng. Ông đoán chắc chúng đang lên kế hoạch cho lần trộm cây tiếp theo. “Nhờ sự cảnh giác cao độ của anh em trong tổ, cuối cùng bọn trộm đành bất lực bỏ đi” - ông Sơn kể.
Thực tế qua ba năm làm trong đội bảo vệ, ông Sơn nhận thấy kẻ trộm dù dùng đủ mọi kế tinh vi nhưng đều bó tay chịu trói hoặc bỏ chạy thục mạng. Với những tên trộm chuyên nghiệp, để đốn một cây lộc vừng chỉ mất chưa tới 10 phút, có hỗ trợ trang bị đầy đủ, xe tải chờ đón sẵn sàng. “Nhưng chúng không cách gì lọt qua được tai mắt của người làng, bởi mỗi người làng là một kiểm lâm viên” - ông Sơn tự hào.
Khu “rừng vàng” giữa đồng bằng. Ảnh: THANH TUẤN
“Án” nặng cho người vi phạm hương ước
Trong hương ước của làng ghi rõ cần phải bảo vệ rừng lộc vừng cổ thụ, cấm bất cứ ai xâm phạm nơi linh thiêng ấy. Trách nhiệm này sau đó được chính quyền huyện Lệ Thủy xây dựng thành nghị quyết, giao cho người dân thôn Phú Thọ thực hiện nghiêm.
Trưởng thôn Lê Văn Tiến cho biết tuy thôn có đến 36% là hộ nghèo và cận nghèo. Thế nhưng người dân ở đây không ai dám tơ hào, nghĩ đến chuyện lén trộm lộc vừng đem bán. Lão nông Dương Lập lý giải: “Rừng do tổ tiên, cha ông trồng nên, tồn tại cùng làng, che mưa chắn gió cho làng nên nó có giá trị thiêng liêng như là linh hồn của làng. Đó là đặc ân lớn của làng. Rừng giữ làng, làng phải giữ rừng, thế thôi”.
Các cao niên Phú Thọ nói rằng ngày trước bậc tiền nhân đã đổ mồ hôi trồng cánh rừng này để giữ bình yên cho ngôi làng. Làng ở vùng ngập trũng, thường xuyên đón nhận bão biển tấn công, cánh rừng lộc vừng trở thành tấm lá chắn xanh cho dân làng trước mọi tai ương. Tiền nhân ngày ấy rất thông minh khi nhận thấy các đặc điểm sống kiên cường của cây lộc vừng. Lộc vừng có thể sống ngâm mình trong nước, bám rễ sâu vào lòng đất mẹ, sừng sững trong mưa gió, hiên ngang đâm chồi nảy lộc giữ làng. Trong chiến tranh, cánh rừng này còn là nơi để người dân ẩn nấp, tránh đạn xới bom cày.
“Theo hương ước, hễ người làng vi phạm sẽ bị phạt rất nặng. Năm trước, một người trong làng hám tiền, câu kết với người ngoài để đốn hạ cây lộc vừng. Đội của ông Sơn điều tra ra được, bắt người này làm bản kiểm điểm, xử phạt hành chính. Chưa hết, người này còn bị thôn đọc tên ra rả cả ngày trên loa phát thanh của xã. Đồng thời, gia đình của người này cũng phải bứng một cây lộc vừng ở nơi khác về trồng thế lại chỗ cây cũ đã mất. Việc trộm mưng bại lộ không chỉ kẻ chủ mưu mà gia đình họ cũng phải chịu ê mặt, xấu hổ với bà con xóm làng” - trưởng thôn Lê Văn Tiến kể.
Dù có giá trị tiền tỉ nhưng dân làng Phú Thọ vẫn kiên quyết không vi phạm hương ước giữ rừng của làng. Ảnh: THANH TUẤN
“Bán rừng là bán làng”!
Khi cây lộc vừng đạt đỉnh điểm về giá, các đại gia trong Bắc, ngoài Nam đánh xe con về làng Phú Thọ hỏi thăm nhà trưởng thôn để trả giá bán buôn. Họ dùng đủ lời ngon ngọt hòng thỏa thuận ngầm với ông Tiến và trả giá cây lộc vừng cao ngất ngưởng. Một doanh nhân còn đề nghị xây dựng con đường làng chạy quanh thôn để đổi lấy chỉ một cây lộc vừng đẹp nhất.
Đáp lại sự thèm thuồng, mặc cả của giới săn cây cảnh là những cái lắc đầu từ chối. “Bán rừng chẳng khác chi bán làng đi mà sống” - ông Tiến khẳng khái từ chối. “Ngày xưa bão đạn không công phá được rừng. Ngày nay rừng cũng không thể mất bởi lòng tham tiền bạc” - ông Tiến nói.
Đó là lý do giải thích vì sao trong cơn khát lộc vừng của giới săn cây cảnh, một khu “rừng vàng” vẫn tồn tại hiên ngang, sừng sững giữa đồng bằng.
THANH TUẤN