Tại phiên họp ngày 18-3, các thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội dường như không kềm được khi tài nguyên khoáng sản bị khai thác vô tội vạ. Có đại biểu tiết lộ mình từng lách luật để cấp phép; có người khai thật là mình từng “bị” người khác nhờ vả chạy giấy phép khai thác khoáng sản…

“Chảy máu” tài nguyên

Thiếu tướng Trần Đình Nhã, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội, nhận định tài nguyên quốc gia đang được khai thác vô tội vạ, không kiểm soát được. “Cấp phép cho các chủ mỏ, nhà nước, nhân dân thiệt! Xin đất làm gạch phải trả tiền, xin khai thác mỏ không mất tiền, chỉ phải đóng vài đồng thuế tài nguyên và phí môi trường, trong khi tài nguyên không tái tạo được, tiền chạy vào túi ai?” - ông Nhã gay gắt.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Nguyễn Văn Thuận cũng bày tỏ lo ngại trước việc xuất khẩu khoáng sản ồ ạt, không tính đến phần cho các thế hệ mai sau. “Trước đây chúng ta có quy định hạn chế xuất khẩu khoáng sản dưới dạng nguyên liệu thô và quặng, bây giờ nên cấm. Phải tính toán trữ lượng, ta khai thác bao nhiêu, để lại bao nhiêu. Cha ông ăn hết, con cháu lấy cái gì mà ăn?” - ông Thuận trăn trở.

Trưởng ban Dân nguyện Trần Thế Vượng so sánh: “Người Mỹ nói giọt xăng cuối cùng phải chảy trên đất Mỹ; Trung Quốc nhập khoáng sản đổ hốc núi; Hàn Quốc phát hiện mỏ vàng liền lấp bê tông cốt thép cho con cháu…, còn ở ta lại khác. Khoáng sản bị khai thác vô tội vạ, tài nguyên mất, cán bộ mất (tiêu cực trong ngành than), môi trường ô nhiễm, làm hỏng hạ tầng giao thông… Năm ngoái, hàng ngàn người dân ở Bình Định đã có ý kiến về việc khai thác titan, xe hàng chục tấn chạy nát đường nhà nước và nhân dân cùng làm, vậy mà không ai chịu trách nhiệm”.

Việc khai thác khoáng sản là một vấn để nóng được nhiều đại biểu quan tâm mổ xẻ. Trong ảnh: Khai thác vàng khoáng sản ở vùng cao. Ảnh minh họa: CTV

Chủ tịch Hội đồng dân tộc của Quốc hội Ksor Phước nói: Các mỏ khoáng sản thường nằm nhiều ở khu vực biên giới, rừng núi, vùng biển, hải đảo nên việc thăm dò, khai thác có thể ảnh hưởng đến các vị trí xung yếu về an ninh, quốc phòng. Có nơi địa điểm khai thác còn chạm cả vào công trình phòng thủ. Cấp phép cho doanh nghiệp nước ngoài vào thăm dò, biết đâu họ còn mục đích khác. chưa nói dự án khai thác đem cả công nhân người nước họ đến…

Lỗi cơ chế và “khoán trắng”

Mổ xẻ nguyên nhân thực trạng trên, Thiếu tướng Trần Đình Nhã cho rằng việc quản lý lĩnh vực khoáng sản theo môtíp thời bao cấp, xin cho, phân cấp lỏng lẻo, tiêu cực. “Có người hỏi tôi có quen anh Nguyên (Phạm Khôi Nguyên, Bộ trưởng Tài nguyên và Môi trường - NV) hoặc chủ tịch tỉnh nào để nhờ chạy giấy phép khai thác khoáng sản. Nếu được, có khi cũng được mấy tỉ đồng…” - ông chỉ trích.

Ông Nguyễn Văn Thuận lý giải việc khai thác vô tội vạ là do phân cấp theo kiểu khoán trắng. Mỗi tỉnh là một “vương quốc” riêng, phân cấp khai thác thì khoáng sản sẽ “bay mất”.

Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Trần Đình Đàn từng là bí thư Tỉnh ủy Hà Tĩnh tiết lộ “khuyết điểm”: Từng lách luật, chia nhỏ dự án khai thác khoáng sản để cấp phép vì quy định tổ chức đấu giá mỏ có từ Luật Khoáng sản 2005 nhưng đến nay Chính phủ vẫn chưa có hướng dẫn.

Ông Ksor Phước cũng phản ánh tình trạng buông lỏng, giao thăm dò, khai thác nhưng thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát. “Có nơi tỉnh không nắm được vì bộ cấp phép. Mới thăm dò nhưng đã khai thác hàng xe đá. Nếu khai thác uranium, không giám sát cả chế biến thì biết nó thất thoát đi đâu”.

Dự luật sẽ lấp những kẽ hở

Có quá nhiều kẽ hở trong Luật Khoáng sản hiện hành nên Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên báo cáo là đã bỏ, bổ sung các quy định còn thiếu, chưa rõ của luật.

Theo đó, dự luật đã bỏ quy định phân cấp cho UBND cấp tỉnh cấp giấy phép khai thác, chế biến khoáng sản ở khu vực ngoài quy hoạch… Đây là kẽ hở cho việc cấp phép khai thác khoáng sản tùy tiện, vì nhiều khu vực quặng hoặc mỏ vừa phát hiện ngoài quy hoạch, thậm chí còn có trữ lượng lớn.

Cạnh đó, việc quản lý, quy hoạch, khai thác, kiểm tra… trong lĩnh vực này sẽ giao cho trung ương, đồng thời giao cho Bộ Tài nguyên và Môi trường làm đầu mối quản lý để Quốc hội, Chính phủ tiện “hỏi thăm”…

Ông Nguyên phát biểu: Hiện nay thu khoáng sản mới đạt 3% GDP nhưng tới đây, chúng tôi khẳng định ngành sẽ đóng góp bằng hoặc nhiều hơn dầu khí (10%) với việc thay đổi cơ chế và phát hiện thêm nhiều mỏ mới, trữ lượng lớn như bô-xít, titan… giá trị cả ngàn tỉ đôla...

Tuy nhiên, trong báo cáo ông Nguyên vẫn chưa đề cập đến hệ quả về môi trường, để dành bao nhiêu cho con cháu mai sau…

Dự luật này sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến lần đầu tại kỳ họp tháng 5 tới và xem xét, thông qua vào kỳ họp cuối năm.

VĂN TIẾN