“Năm 1983 khi trở lại Hà Nội, tất cả những gì tôi nhìn thấy đều phản ánh một cuộc sống cực kỳ, cực kỳ khó khăn. Tôi là người khách duy nhất của khách sạn Metropole, bây giờ là một trong những khách sạn sang trọng nhất Hà Nội nhưng hồi đó thường xuyên không có điện” - nhà văn Lady Borton nhớ lại. Hai ngón tay ấn lõm đôi gò má, bà mô tả: “Tất cả những người tôi gặp đều gầy gò, má hóp lại vì đói, như thế này này!”.

Cuộc chiến về tư duy…

Đó quả thật là những năm tháng rất cam go của Việt Nam, khi mà “nhà máy dệt thiếu sợi, nhà máy in thiếu mực, nhà máy bánh kẹo thiếu đường…”. Sản xuất đình đốn, đời sống người dân sa sút nghiêm trọng.

Nguyên nhân quan trọng của khủng hoảng là chương trình xóa bỏ kinh tế tư nhân thay vì để khu vực này hồi phục sản xuất và phát triển sau chiến tranh. Trên toàn quốc, cơ chế kế hoạch hóa tập trung kìm hãm, trói chặt nền sản xuất. Giai đoạn 1976-1980, mặc dù dự định mức tăng trưởng GDP mỗi năm là 13%-14% nhưng thực tế chỉ đạt 0,4%!

Suy cho cùng, những sai lầm trong lựa chọn mô hình phát triển, sự ấu trĩ trong quản lý kinh tế cũng là khó tránh khỏi đối với những người lãnh đạo ở một đất nước vừa bước ra khỏi hai cuộc chiến tranh kéo dài hàng chục năm. Một cách khách quan, như nhận xét của bà Lady Borton, người chứng kiến những thắng lợi liên tiếp của chiến dịch Hồ Chí Minh dẫn tới ngày 30-4-1975 lịch sử: “Nói cho đúng thì không chỉ chính quyền Sài Gòn và quân đội Mỹ bị bất ngờ trước những chiến thắng nối tiếp chiến thắng của quân giải phóng. Ngay cả những người lãnh đạo ở miền Bắc cũng bất ngờ. Tôi được biết, họ dự tính là phải mất khoảng hai năm để chiến dịch thành công, nghĩa là đến năm 1977 mới có thể giải phóng miền Nam. Hầu như không ai nghĩ mọi sự có thể diễn biến nhanh thế. Không phải là hai năm mà chỉ có hai tháng. Vì vậy, những người lãnh đạo đã không kịp chuẩn bị cho việc tiếp nhận cả một nền kinh tế trong thời gian ngắn như vậy”.

Ảnh trên: Hiện nay, lượng gạo xuất khẩu ngày càng tăng với nhiều đơn đặt hàng từ nước ngoài. Trong ảnh: Chế biến gạo xuất khẩu tại Cần Thơ. Ảnh: CTV

Thực ra, Trung ương Cục miền Nam đã lập kế hoạch về lương thực cho Sài Gòn từ trước khi giải phóng. Song việc xóa bỏ hệ thống thị trường tự do về mua bán lúa gạo ở miền Nam đã phá sản kế hoạch này. Đổi lại, những người cộng sản mất 10 năm tiếp theo cho chặng đường “đấu tranh” về tư duy kinh tế. Và trong hoàn cảnh khó khăn ấy, phẩm chất của những người cộng sản chân chính lại được bộc lộ: Vì nhân dân, tìm tòi cái mới, quyết tâm vượt ra khỏi sự bó hẹp và cũ kỹ của cơ chế để tìm con đường phát triển phù hợp.

Cuộc “đấu tranh tự giải phóng khỏi cơ chế” này ghi dấu nhiều thế hệ cải cách. Giai đoạn đầu là của những “mũi nhọn xé rào” Nguyễn Nhật Hồng (Vietcombank Sài Gòn), Ba Thi (Công ty Lương thực TP.HCM), Trần Ngọc Hoằng và con gái Trần Thị Ngọc Sương (Nông trường Sông Hậu)… Đó là những người trực tiếp đứng đầu các cơ sở kinh doanh. Sát cánh ủng hộ, “bật đèn xanh”, thậm chí che chở, “đỡ đòn” cho họ là những nhà quản lý ở cấp địa phương: Bí thư Thành ủy TP.HCM Võ Văn Kiệt, Chủ tịch UBND TP Hải Phòng Đoàn Duy Thành… Và góp phần quan trọng cho thắng lợi trong cuộc chiến giữa cũ và mới là những nhân vật ở hàng ngũ lãnh đạo cấp cao nhất đã phá cái chốt cuối cùng của cơ chế kinh tế cũ: Phó thủ tướng Võ Chí Công, Thường trực ban Bí thư Lê Thanh Nghị - tác giả của Chỉ thị 100 nổi tiếng về “khoán hộ” và gương mặt cải cách tuy nổi lên chậm nhưng quyết liệt: Trường Chinh.

… Và cuộc chiến với chính mình

Riêng bà Lady Borton đặc biệt ấn tượng với nhà lãnh đạo thế hệ sau nữa, cựu Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu. Bà nhớ lại, vào ngày 21-9-2000, khoảng 40 vị khách quốc tế được mời tới dự một cuộc gặp thân mật với ông Lê Khả Phiêu, khi ấy là Tổng Bí thư Đảng. “Ông Lê Khả Phiêu chỉ nói vài phút, sau đó nhường lời cho chúng tôi muốn hỏi gì cũng được. Ai nấy đều ngạc nhiên: Một cuộc gặp không hề có màn đọc diễn văn chuẩn bị sẵn”. Một vị khách Thái Lan hỏi Tổng Bí thư về khó khăn lớn nhất mà Việt Nam đang phải đối mặt. Ông trả lời ngay: “Quan liêu và tham nhũng”.

Xếp hàng mua gạo thời bao cấp. Ảnh tư liệu

Tất cả những người có mặt đều sửng sốt vì ấn tượng trước câu trả lời rất thẳng thắn đó. Bà nói: “Trước đó, chúng tôi vẫn thường nghĩ rằng người Việt Nam có thói quen dùng từ “nói chung”, hoặc cách diễn đạt mà chúng tôi gọi là “beating around the bush” (uốn éo - NV). Nhưng cách ông Phiêu trả lời khiến chúng tôi thấy ngay một sự thay đổi, cũng như ý chí đổi mới quyết liệt của những nhà lãnh đạo Việt Nam”.

Có thể nói không quá rằng sau khi giải phóng đất nước khỏi ngoại xâm, Đảng Cộng sản đã tiếp tục lãnh đạo nhân dân trong cuộc đấu tranh để “giải phóng khỏi cơ chế”. Giờ đây, một lần nữa: Đổi mới lại là yêu cầu cấp bách đối với Việt Nam trong tình hình mới, trước kẻ thù mới: “Giặc nội xâm” tham nhũng.

Chứng kiến sự thay đổi của Việt Nam từ chiến tranh cho tới thời kỳ “cực kỳ, cực kỳ khó khăn”, Đổi mới, và nay là hội nhập, Lady Borton giữ một cảm tình đặc biệt với tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc của những người cộng sản Việt Nam. Điều đó thể hiện rõ khi bà nói: “Khi những nhà lãnh đạo của Việt Nam suy nghĩ và hành động vì dân tộc, họ luôn thành công. Tôi tin là như vậy”.

ĐOAN TRANG