Vía Bà 

Từ một lễ hội mang tính dân dã, Vía Bà chúa xứ núi Sam (Châu Đốc, An Giang) trở thành một trong những lễ hội cấp quốc gia kể từ năm 2001. Lễ hội kéo dài gần bốn tháng, từ tháng Giêng cho đến hết tháng Tư âm lịch. Ở mùa vía hàng năm, lễ rước tượng Bà chúa xứ xuống núi phục hiện thu hút cả chục ngàn người tham dự.  

Khi được vua giao trọng trách vào trấn giữ vùng biên cương phía Tây Nam, ông Nguyễn Văn Thoại (tức Thoại Ngọc Hầu) đã chọn làng Vĩnh Tế làm nơi đóng quân, chống giặc ngoại xâm. Ông lập châu quận để tiến hành các việc được vua giao như khai khẩn đất đai, mở mang bờ cõi.

Cổng vào Miếu Bà chúa xứ núi Sam

Làng Vĩnh Tế xưa còn hoang vắng, nhiều cây rừng và đầy thú dữ. Mỗi lần ông Thoại Ngọc Hầu xuất chinh đi đánh giặc, vì thương chồng, bà Châu Thị Tế hay lên đỉnh núi Sam và đến bên tượng đá ấy khấn nguyện cho chồng thắng trận trở về. Mỗi khi ông Thoại dẫn quân lính, nghĩa trũng đi khai phá đất rừng, xẻ kênh làm thủy lợi cho dân trồng lúa nước thì bà Tế cũng đến tượng đá khấn.

Công trình đào vét kênh Vĩnh Tế mất rất nhiều năm và hao tổn nhiều binh lính, thường dân. Cuối cùng, con kênh dẫn nước ngọt dài gần cả trăm cây số cũng hoàn thành, nối liền dòng MeKong đến biển Tây, đi vào lịch sử một thời mang gươm mở cõi ở vùng đất phương Nam.

Có một lần thắng trận trở về, bà Tế kể cho ông Thoại nghe chuyện ngày ngày lên tượng đá ở đỉnh núi Sam khấn nguyện. Bà ngỏ ý mong ông cho dời bức tượng ấy xuống núi, lập đền thờ để báo ơn đấng linh thiêng. Xúc cảm trước chân tình của vợ, ông Thoại Ngọc Hầu đã cho dân làng lên núi dời bức tượng đá xuống núi. Tuy nhiên, sau khi khấn vái xin thỉnh để khênh đi, hàng ngàn người dân làng Vĩnh Tế đến nhấc thì không tài nào nhấc nổi bức tượng.

Đoạn đường lên bệ đá Bà ngự

Một đêm bà Tế nằm mộng nghe Bà chúa xứ hiện thân từ tượng đá trên đỉnh núi báo rằng phải chọn chín cô gái đồng trinh lên núi khênh thì tượng đá mới chịu đi. Theo lời báo mộng, ngay hôm sau trưởng làng Vĩnh Tế lập đàn cầu khấn, rồi cử chín cô gái đồng trinh đến khênh. Tượng đá được khênh đi, nhưng vừa xuống chân núi thì bỗng trở nặng bất thường. Dân gian xưa kể, Bà chúa xứ muốn chọn nơi đây làm chốn ngự cuối cùng. Vì thế, dân làng đã lập đền thờ Bà tại địa điểm gọi là chùa Bà chúa xứ núi Sam ngày nay.

Một lễ có tới cả chục ngàn người dự   

Chính những mẩu chuyện mang tính chất linh thiêng về bà Tế được nhân dân nhiều đời sau truyền tụng. Đến nay, những huyền thoại ấy đã ăn sâu vào tâm linh của hàng vạn người dân không chỉ ở An Giang mà còn ở nhiều địa phương khác nữa. Niềm tin vào sự linh thiêng ở Bà chúa xứ đã khiến cho lễ phục hiện cảnh rước tượng Bà thu hút một lượng người xem đông đến khó tưởng tượng.

Ông Đào Minh Tâm, Giám đốc Trung tâm Văn hóa-Thông tin thị xã Châu Đốc - đơn vị được giao tổ chức lễ phục hiện cảnh rước tượng Bà, cho biết hàng năm, vào lúc 16 giờ ngày 22-4 âm lịch, khắp các nẻo đường của khu vực phường Núi Sam chật kín người. Dân từ Hà Nội, TP.HCM, cho đến du khách nước ngoài đều đến để chứng kiến không khí sôi động và đầy sắc màu của lễ rước tượng. Chưa có lễ nào thu hút đông người xem như lễ rước tượng Bà, với trên chục ngàn người tham dự.

Người dân cúng viếng tại bệ đá của Bà

Cứ vào ngày 22-4 âm lịch, có trên 30 đoàn lân sư rồng tề tựu, cờ lọng ngập tràn. Từng đoàn người kéo đến nhà bia ghi danh các anh hùng liệt sĩ - nơi xuất phát của đoàn người làng Vĩnh Tế xưa, thực hiện các nghi thức rước tượng. Hàng trăm người được ban tổ chức phân công thủ vai ông Thoại Ngọc Hầu, bà Châu Thị Tế, ông trưởng làng, các bô lão và quần chúng.

Các tiết mục nhạc lễ và múa dâng sen bắt đầu. Tại đây, một đại diện của Ban quản trị lăng miếu núi Sam đọc văn khấn: “Nay chúng con hội tụ về đây xin thành tâm khấn bái: Trên có trời cao, dưới có các anh hùng liệt sĩ đồng chứng giám. Chúng con là các bô lão phường Núi Sam, thị xã Châu Đốc, tỉnh An Giang, xin chân thành khấn nguyện: Non nước thái bình, an cư lạc nghiệp...". Rồi tất cả hô to: “Khai thủy, đăng sơn, thỉnh Thánh mẫu hồi lai”. Nhạc lễ nổi lên vang vọng cả vùng, hàng chục đoàn lân sư rồng bắt đầu nhảy múa, đoàn người và kiệu rước Bà từ từ tiến lên đỉnh núi Sam. 

Miếu bà chúa xứ núi Sam ngày nay

Khi lên đến bên bệ đá Bà ngự ngày xưa, đoàn biểu diễn phục hiện lại cảnh thỉnh tượng Bà xuống núi bằng hình thức sân khấu hóa. Ông trưởng làng Vĩnh Tế xưa quỳ khấn bên bệ đá và các trai làng lực lưỡng tề tựu, nhưng mãi không nhấc nổi tượng đá. Trưởng làng tiếp tục khấn và cho chín cô gái đồng trinh đến khênh thì tượng được di chuyển hết sức nhẹ nhàng. Tượng được đưa lên kiệu, rồi cả đoàn rước tượng cùng xuống núi.

Mãi đến gần 20 giờ lễ rước tượng Bà mới kết thúc. Ông Tâm nói: “Qua lễ phục hiện rước tượng Bà, chúng tôi muốn hướng người xem đến một niềm tin không quá đà vào mê tín. Các nghi thức lễ được tiết giảm theo hướng hiện đại, nhưng vẫn đậm nét văn hóa dân gian. Ở đó người xem được hiểu thêm về sự tích vía Bà chúa xứ, biết và tri ơn những vị công thần như ông Thoại Ngọc Hầu và sự thủy chung son sắc” .

“Nếu các hãng lữ hành biết khai thác, đưa khách đến đúng vào ngày 22-4, cho họ hòa mình vào không gian nô nức của lễ hội này, thì sức hút của chùa Bà còn lớn hơn con số hai triệu lượt khách mỗi năm” - ông Tâm kết luận.

Hàng năm, như đã hẹn, hàng đoàn khách du lịch thập phương nô nức viếng miếu Bà Chúa xứ Núi Sam để khấn cầu sự giàu sang và an lành

VĨNH SƠN 

(Nguyệt san Pháp Luật TP.HCM tháng 6-2009)