PGS-TS Đặng Ngọc Dinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Cộng đồng (CECODES), thuộc Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, khẳng định như vậy trong cuộc trò chuyện đầu tuần với Pháp Luật TP.HCM xung quanh dự án Nâng cao năng lực phòng chống tham nhũng cho các tổ chức xã hội và người dân. Dự án do CECODES phối hợp với Ban Dân chủ và Pháp luật (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) tổ chức thực hiện từ giữa năm 2008 đến tháng 3-2010.

Tham nhũng như dầu bôi trơn

. Xin ông cho biết những phát hiện của dự án về thực trạng, tình hình tham nhũng ở Việt Nam?

+ Phát hiện lớn thứ nhất, tình hình tham nhũng ở Việt Nam có tính đặc thù, đó là nó phổ biến trong xã hội. Ngôn ngữ khoa học gọi là tính hệ thống, còn nói dân dã là tràn lan, ngấm sâu vào khắp nơi. Có người dân phàn nàn: Ai có quyền là có thể tham nhũng được, không nhất thiết phải có chức. Ví dụ, người quét rác bụi mù lên ở trước cửa một nhà hàng, anh muốn yên ổn phải xì ra mấy chục ngàn đồng.

Có hiện tượng công chức chưa coi việc phục vụ như là một nghĩa vụ để hưởng lương mà coi đó như một vị trí, điều kiện, thời cơ để kiếm sống. Cho nên họ lo lót vào chức ấy, kết bè phái (cũng do người dân nói). Tham nhũng trở thành như một cái gì đó để tạo ra thu nhập.

Quản lý đất đai, xây dựng cơ bản là những ngành đứng đầu thường xảy ra tham nhũng. Trong ảnh: Các bị cáo đang nghe tòa đọc cáo trạng trong vụ tiêu cực đất đai ở Gò Vấp tại TAND TP.HCM. Ảnh minh họa: HTD

Cựu Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu cũng từng nói với cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt: “Tham nhũng của các ngài đã trở thành một căn bệnh cấu trúc hóa vào trong hệ thống”.

Một số thể chế còn khiếm khuyết

. Thứ hạng những ngành, lĩnh vực xảy ra tham nhũng nhiều nhất theo xếp hạng của người dân mới đây có sự thay đổi gì không, thưa ông?

Lần này, tham nhũng trong ngành tổ chức (sắp xếp, bố trí nhân sự - PV) xếp thứ 4-5 chứ không phải thứ 7-9 như trước đây cũng là một phát hiện đáng lưu ý. Điều này rất nguy hiểm vì từ tổ chức, từ con người cầm cân nảy mực mới phát sinh ra nhiều chuyện...

. Phát hiện lớn nhất trong nguyên nhân về tham nhũng mà dự án rút ra được là gì, thưa ông?

+ Trước đây người ta hay nói nhiều đến nguyên nhân là sự tha hóa của cán bộ, tức là sâu mọt, rồi lương thấp, không nghiêm trị... Nhưng dự án này dám nêu lên một nguyên nhân quan trọng bậc nhất là do một số thể chế pháp lý còn khiếm khuyết.

Thứ nhất là thể chế pháp lý về quản lý đất đai. Cụ thể là yếu tố đất đai thuộc sở hữu toàn dân, cộng với cơ chế cho phép cán bộ từ huyện đến tỉnh được quyền phân đất đai, rồi cơ chế giá bồi thường thu hồi đất có vấn đề...

Thứ hai là về quản lý doanh nghiệp nhà nước, các tập đoàn cũng tạo ra tham nhũng rất lớn. Tập đoàn nhà nước nên nhà nước cho vốn, cho vay ngân hàng, lúc thua lỗ thì nhà nước xóa nợ. Ông chủ tịch tập đoàn là cán bộ nhà nước nhưng lại làm công ty con, “sân sau”.

Cho nên, hai mặt của phương diện thể chế tạo cho tham nhũng mang tính hệ thống và rất khó chữa theo kiểu vụ việc. Dự án xếp nguyên nhân trên là quan trọng nhất.

Đừng đổ thừa dân làm hỏng cán bộ

. Vậy còn nguyên nhân nào khác dự án đưa ra về tình trạng tham nhũng?

+ Nguyên nhân thứ hai là cơ chế xin-cho của thời bao cấp đang còn rất thịnh hành, nhất là ở các dự án. Xin được mở bệnh viện tư, trường đại học dân lập, xin được mua căn hộ chung cư theo giá gốc... tưởng là thị trường nhưng chưa đích thực.

. Hai nguyên nhân kể trên không đề cập đến việc cán bộ tha hóa, sa sút về đạo đức dẫn đến tham nhũng, thưa ông?

+ Đạo đức rất khá nhưng rơi vào vòng xoáy này cũng phải nhận hối lộ, nếu khá hơn nữa thì đứng ra ngoài, không làm nữa, về nghỉ hưu. Còn nếu anh vào cuộc lại phải xin, phải đưa phong bì. Vì thế, dự án đưa ra hai nguyên nhân chính ở trên rồi mới đến nguyên nhân đạo đức kém, lương bổng thấp, nền kinh tế dùng tiền mặt...

Có những ý kiến nói ra nhưng tổng kết lại người dân không đồng ý. “Người dân làm hỏng cán bộ, tham nhũng hối lộ tại người dân” - nói như vậy là sai hoàn toàn. Nói như thế này thì đúng: Lương thấp nên không giữ được mình, vì không nước nào lương thấp thế này cả. Công chức quá đông và lương quá thấp, đó là vấn đề lớn, là hiện tượng ở Việt Nam.

“Bốc thuốc” cho bệnh tham nhũng

+ Về dài hạn, khuyến nghị tập trung nhất là phải thay đổi, hoàn thiện một số cơ chế sở hữu. Đó là đề xuất lớn nhất đầu tiên của dự án này, thí dụ về đất đai. Làm thế nào đó để người dân có quyền hơn, được đền bù cao hơn, được đối thoại với nhà đầu tư. Chứ hiện nay họ có quyền rất ít và quyền ấy lại đưa về chính quyền. Mà quan chức ưu ái cho doanh nghiệp thì tự nhiên là tham nhũng.

Thứ hai, muốn chống tham nhũng tốt thì phải minh bạch và tính giải trình phải cao. Ví dụ, người dân có quyền yêu cầu UBND giải trình: sân golf anh lấy đất thế nào, cho ai và nộp ngân sách bao nhiêu, tại sao sân golf một nửa làm biệt thự... Chỉ giải trình như thế anh cũng đã sợ rồi!

Thứ ba, tiếng nói của tổ chức xã hội và người dân phải tăng nữa.

Về giải pháp trước mắt, người dân đề xuất không nên để ông trưởng ban chỉ đạo phòng chống tham nhũng là ông chủ tịch chính quyền. Như hiện nay là vừa đá bóng vừa thổi còi. Còn nữa, thanh tra ở tỉnh phải độc lập với ông chính quyền thì mới ăn thua. Vì vậy, người dân đề nghị tăng cường hoạt động, tham gia giám sát của ban thanh tra nhân dân, ban giám sát đầu tư cộng đồng...

Dân cũng kiến nghị: Đảng viên cũng như không đảng viên, cán bộ cao cấp cũng như thấp cấp đều chịu trách nhiệm trước pháp luật, không có xử riêng, cấp ủy có ý kiến. Tức là thượng tôn pháp luật, bình đẳng trước pháp luật.

Ngoài ra, phải làm thế nào cho người dân dám tố cáo tham nhũng. Thí dụ đơn thư khiếu nại, tố cáo nặc danh cũng phải xét, rồi hòm thư tố giác tham nhũng để nơi thoải mái cho người dân dễ nhận biết...

Vai trò giám sát của người dân, truyền thông, của tổ chức xã hội như Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên... cũng phải tăng nữa và thực chất hơn.

. Xin cảm ơn ông.

VĂN TIẾN thực hiện